روشهاي سنتي حفاظت آب و خاك
انسان در طول حيات براي ادامه زندگي و بقاء خود از منابع طبيعي ( آب و خاك ) همواره استفاده نموده و براي بهتر زندگي كردن طرحها و پروژههاي متعددي را اجرا نموده است كه بسياري از آنها مفيد فايده بوده و بعضاً منجر به زياندهي شده و فاقد ارزش اقتصادي بوده است . افزايش جمعيت و نياز به تأمين غذا و امكانات بيشتر براي نسل جديد، تلاشها را مضاعف نموده و بهره برداري از منابع آب و خاك را حتي در مناطق غير مستعد و نامناسب گسترش داده است . انسان در گذر زمان با آزمون و خطا به نتايجي كه امروزه به عنوان يك تجربه مفيد و موفق كه در شرايط فعلي نيز كاربرد دارد دست يافته و اين تجارب تحت عنوان دانش بومي قابل شناسايي و تحقيق است . تجربيات نشان ميدهد كه دانش بومي با دانش نوين نه تنها در تعارض و تناقض نميباشد بلكه مكمل خوبي براي دانش امروزي است . در زمينه منابع طبيعي و آب و خاك به دليل قدمت استفاده از اين منابع در گذر زمان اندوختههاي علمي فراواني بدست آمده كه در صورت شناسايي و بهرهگيري از آن و تلفيق آن با دانش جديد ميتواند تحول اقتصادي و افزايش درآمد را به دنبال داشته باشد . استان آذربايجانغربي از لحاظ دانش بومي بويژه در بخش آب و خاك بسيار غني بوده و روشهاي سنتي فراواني براي كسب درآمد و تامين معاش توسط ساكنان منطقه شناسايي و مورد استفاده قرار گرفته است كه از جمله ميتوان به تراس بندي و سكوبندي، موكاري، استخرهاي ذخيره آب، گردوكاري، آزاد سازي اراضي و ... اشاره نمود . در زمينه فعاليت هاي سنتي حفاظت آب وخاك در سطح ايران و دنيا سوابق زيادي وجود دارد كه به برخي از آنها اشاره مي كنيم . خوشاب يك تكنيك سنتي براي جمع آوري روان آب است كه با استفاده از مصالح محلي و بويژه عمليات خاكي در عرض بستر رودها و آبراهههاي سيلابي ساخته مي شود و قدمت اين شيوه سنتي بيش از چهار قرن است، ضريب توليد محصول در انواع خوشاب فرق ميكند . بنحويكه با يك بار سيل گيري در زمستان تا 5 برابر، دوبار سيل گيري از 8 تا 12 برابر و سه بار سيل گيري 15 تا 20 برابر ميزان بذر كاشته شده محصول برداشت مي شود(1997 N.yari )
حبيبي با بررسي روشهاي سنتي آبخيزداري در استان كردستان نشان داد كه اقدامات آبخيزداري سنتي در مناطق كوهستاني اهميت ويژه اي داشته و قدمت ديرينه اي دارد و عمده فعاليت هاي سنتي شامل موكاري، گردوكاري، كاشت توت فرنگي و بادام كاري است كه از نسبت فايده به هزينه قابل قبولي برخوردارند ( حبيبي 1375) در كشور مكزيك تراس بندي به شيوه سنتي بر روي شيب هاي
ملايم يا متوسط مناطق كوهپايه اي در سراسر مناطق كوهستاني مركز و جنوب اين كشور به چشم مي خورند . در بسياري از كشورهاي آفريقايي از جمله در بوتسواتا، اتيوپي و سودان
با ايجاد حفره هايي در كف آبخيزهاي طبيعي مشهور به حفيره، روش مناسبي براي ذخيره آب حاصل از سيلاب ابداع نموده اند ( عمادي 1373) در مقالهاي با عنوان تكنيك هاي سنتي سيستم سطوح آبگير در اراضي كشاورزي چين از عمليات تراس بندي به شيوه سنتي بعنوان يك تكنيك برتر و بهترين راه حل براي كشاورزان نام برده كه سابقهاي بيش از 1000 سال در حوضه آبخيز رودخانه زرد دارد و وسعتي قريب به 30 ميليون هكتار اراضي تراس بندي موجب افزايش توليد كشاورزي شده است (1997Jin-Xing )
طرح هادسون در سال 1982 تحت عنوان علل موفقيت و شكست طرحهاي حفاظت خاك و آب مشخص نمود كه ساده بودن عمليات و منطبق بودن آنها با دانش بومي شرط اساسي در احداث، بهره برداري و نگهداري از سازه هاي آب و خاك است در اين تحقيق علاوه بر شناسايي شيوه هاي سنتي استفاده از منابع آب و خاك، عملكرد، معايب و مزايا اين روشها مورد بررسي و ارزيابي
قرار مي گيرد، تا بلكه بتوان با بهره گيري از اين اندوخته هاي كهن در جهت بهتر نمودن شيوه هاي نوين حفاظت آب و خاك اقدام به عمل آورد .
اهداف اين تحفيق به شرح زير است .
- شناسايي شيوه هاي سنتي حفاظت آب وخاك
- بررسي ميزان رضايت مندي بهره برداران از فعاليت هاي سنتي آب وخاك
- شناخت مشكلات موجود در زمينه روس هاي سنتي آب وخا ك